همچنانكه در جاى خود به تفصيل گفته شده « 1 » مجموعهء آداب و رسوم و قواعد و قوانينى بوده كه در هر رشته‌اى از معارف معمول و متداول عصر كه دانستن آنها ضرورى مىنموده در ايران تدوين گرديده بوده و در تعليم نوآموزان به كار مىرفته . آيين همان كلمه‌اى است كه در زبان عربى و در فارسى اسلامى غالبا كلمهء « آداب » را به جاى آن به كار مىبرند همچون آداب درس ، آداب قاضى ، آداب نماز ، آداب معاشرت و مانند اينها ولى كلمه آيين هم همچنان در عربى به كار مىرفته ، « 2 » و در فارسى هم پيوسته معروف و مستعمل بوده و مجموعهء آنها آيين‌نامه بزرگ را تشكيل مىداده‌اند . مسعودى در « التنبيه و الاشراف » دربارهء اين كتاب كه آن را به همان نام فارسى آن « آيين‌نامه » خوانده و آن را به عربى « كتاب الرسوم » ترجمه كرده گويد : « و آن كتابى است عظيم در هزاران برگ كه جز در نزد مؤبدان و ديگر رياست‌مداران يافت نمىشود » . « 3 » ابن نديم هم آن را در فهرست كتابهايى كه ابن مقفع آنها را از پارسى به عربى برگردانده بود ذكر كرده است ، « 4 » و ثعالبى هم در كتاب « غرر ملوك الفرس و اخبارها » « 5 » از آن ياد كرده و در مآخذ ديگر نيز ذكرى يا اثرى از آن يافته‌اند . « 6 » در هيچيك از آنها نمونه‌اى از اين كتاب نقل نشده و چنان كه گفته شد ابن قتيبه تنها مؤلفى است كه از آن پاره‌هايى آورده كه از خلال آنها مىتوان تا حدى به محتواى آن كتاب و نوع مطالبى كه در آن مورد گفتگو بوده پىبرد . ابن قتيبه در چند مورد پاره‌هايى از اين « كتاب الآيين » را نقل كرده كه در زير به آنها اشاره مىشود .

--> ( 1 ) . جلد اول كتاب الروافد الفارسيه . . . ، با عنوان كتب التاج و الآيين . ( 2 ) . براى نمونه ن . ك . به كتاب التاج فى اخلاق الملوك ، ص 19 ، 19 ، كتاب النجلاء جاحظ ، ص 27 ، چاپ ليدن ص 27 و 28 ، و 103 ، الاخبار الطوال ص 47 و التنبيه و الاشراف ، ص 107 . ( 3 ) . التنبيه و الاشراف ، ص 104 و 106 . ( 4 ) . الفهرست ، ص 118 و 305 . ( 5 ) . الفهرست ، ص 118 و 305 . ( 6 ) . ن . ك . كريستن سن ، ص 57 و روزنامه آميانى سال 1894 .